Bağımlılık Bağımlılık Nedir? Bir kişiye "bağımlı" diyebilmemiz için aşağıda yazan kriterlerden en az üç veya daha fazlasının olması gerekir. Madde kullanan kişi madde kullanımını kontrol etmekte güçlük çeker. Örneğin bir kadeh içip masadan kalkmayı hedeflerken kullanımını kontrol edemediğinden bir şişeyi bitirip kalkar. Kullanılan maddenin dozunu zaman içinde arttırır. Vücut alınan maddeye tolerans geliştirdiğinden aynı etkiyi elde edebilmek için zaman içinde alınan madde miktarının arttırılması gerekir. Zarar vermesine rağmen kişi madde kullanmaya devam eder. Okul başarısı, arkadaşlık ilişkileri ya da sağlığı olumsuz yönde etkilense bile kullanmaya devam eder. Aile, iş ve çevresi ile olan ilişkileri bozulur. Zamanının çoğunu madde arayarak ya da kullanarak geçirdiğinden ailesine ya da arkadaşlara ayıracak vakti yoktur. Başarısız bırakma girişimleri vardır. Madde kullanan kişiler kendi kendine bırakmayı deneyip başarısız olurlar. Kullandıkları maddeyi bıraktıkları ya da miktarı azalttıkları zaman ruhsal ya da fiziksel yoksunluk belirtileri (huzursuzluk, uykusuzluk) gözlenebilir. Bağımlılık Nasıl Oluşur? Bağımlılık bir süreç içinde gelişir. Kişi önce maddeyi dener. Ardından düzenli kullanmaya başlar. Sonunda kişide bağımlılık gelişir. Bu nedenle her madde kullanan kişiyi bağımlı olarak adlandırmak yanlış olacaktır. Bağımlılığın evreleri vardır. Ancak aşağıda yeralan evreler bütün madde kullananlar için geçerli değildir. Farklı seyir izleyen durumlar da olabilir. 1. Hazırlık evresi 2. İlk madde kullanımı 3. Madde kullanmayı sürdürme 4. İlerleme evresi 5. Bırakma evresi 6. Yeniden madde kullanmayı düşünme (prolapse) 7. Yeniden madde kullanımı (lapse) 8. Yeniden düzenli olarak madde kullanmaya başlama (relapse) Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanan kişi hemen bağımlı olur mu? Hayır. Kişi önce maddeye karşı merak duyar. "Kullansam acaba neler olur" diye merak eder ama aynı zamanda maddenin etkilerinden korkar. Merak korkuyu yenerse kişi maddeyi dener ve "Bir kereden bir şey olmaz" diyerek kullanır. Bundan sonraki her kullanışında "bu son" der, ama beklenen son hiç gelmez. Bağımlı olmayacağına ve maddeyi kontrol edebileceğine inanır. İsterse bırakabileceğini söyler ve kullanmaya devam eder. Ancak bir süre sonra kişi madde kullanımının olumsuz etkilerini yaşamaya ve "bu meret bırakılmaz ki!" demeye başlar. Maddenin olumsuz etkiler arttığında ve dibe vurduğunda artık bırakmak zorunda olduğunu anlar, bir an gelir ve bırakır. Bir süre temiz kalır. Fakat kişi kendine güven kazandıkça madde ile ilgili sıkıntılarını unutur ve tekrar "bir kere" dener. Ancak bu bir kere denemekle kalmaz, yine eskisi gibi madde kullanmaya devam eder. Böylece bir kısır döngü ortaya çıkar, bağımlılık gelişir. Her Madde Kullanan Kişi Bağımlı mıdır? Her madde kullanan kişi bağımlı değildir. Madde kullanımı denemden başlayan ve bağımlılığa kadar uzanan bir yelpazedir. Kişinin bu sürecin neresinde olduğunun bilinmesi, uygulanacak müdahale için gereklidir. Bazen kişinin madde kullanımı bağımlılık kriterlerini karşılamaz, ancak zarar vermesine rağmen madde kullanmaya devam etmektedir. Bu kişiler tehlikeli kullanım dediğimiz sınırda yer alırlar. Bağımlılık Nasıl Farkedilir? Madde kullanıp kullanmadığını anlamanın en kesin yöntemi idrar testleridir. Ancak çocuğunuzdan hemen idrar örneği istemek doğru bir yaklaşım olmayabilir. Bunun yerine davranışsal bir takım ipuçlarından yararlanılabilinir. Madde kullanmaya başlayan bir genç dikkatini yoğunlaştırmada güçlük çeker. Okuldaki ve/veya mahalledeki arkadaş grubu değişebilir. Hafif uykulu, halsiz ve yorgun gözükebilir. Kendisine olan özeni azalabilir, çevre ve arkadaşlar eski önemlerini yitirebilirler. Sözel iletişiminde farklılaşma gözlenebilir. Eskiye oranla daha içine kapalı ya da daha agresif olabilir. Devamsızlığın artması ya da notların belirgin biçimde düşmesi de çocuğunuzun madde kullanmaya başladığına dair bir ipucu olabilir. Çocuklarınızın ne gibi arkadaş gruplarında yer aldığını bilmek, grupların davranış kalıplarından haberdar olmak ipucu verebilir. Çocuğunuzun eski arkadaş grubundan uzaklaşarak okuldan kaçmak, şiddet uygulamak, alkol madde kullanmak gibi riskli davranışlar sergileyen bir grupla ilişki kurmaya başlaması da ipucu niteliğindedir. Bağımlı Kimdir? Bağımlılık kriterleri, Bağımlılık Nedir? bölümünde verilmiştir. Bu kriterlerden üçüne sahip bir kişiye bağımlı diyebiliriz. Bağımlı, kullandığı maddeyi kontrol edemeyen kişidir. Artık madde onu kontrol etmekte ve yaşamını yönlendirmektedir. Bağımlılık Tipleri Bağımlılık uzun zaman ruhsal ve fiziksel bağımlılık olarak ikiye ayrılmıştır. Fiziksel bağımlılık, maddenin varlığına karşı duyulan fizyolojik bir istektir. Beden uyuşturucu maddeye karşı bir adaptasyon geliştirir. Madde alınmadığı zaman, ortaya bazı belirtiler çıkar. Çünkü, bedenin bulduğu fizyolojik adaptasyon bozulmuştur. Kendini yeni duruma göre ayarlamak zorundadır. İşte bu dönemde belirtiler gözlenir. Ruhsal bağımlılık, alışkanlık, itiyat gibi diğer bazı terimler ile de açıklanır. Kişinin duygusal ya da kişilik yapısı gereği, gereksinimlerini tatmin etme, gidermek amacı ile o maddeye düşkünlüğü biçiminde tanımlanabilir, ruhsal bağımlılık. Ruhsal bağımlılıkta madde alındığında doyum, rahatlama ve haz meydana gelir. Ancak günümüzde bu iki tanım birbirinden ayrılmamaktır. Çünkü, kişide hem ruhsal, hem de fiziksel bağımlılık aynı anda görülebilir. Pratikte de bunun bir yararı yoktur. Fiziksel bağımlılık kısa bir süre içinde sonlanabilir. Ancak asıl sorun ruhsal bağımlılığın sonlandırılmasıdır. Bu daha uzun bir süreç ve çaba gerektiren bir durumdur.